دکتر عذرا کنارکوهی، دانشیار ویروسشناسی و مدیرگروه علوم آزمایشگاهی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، در گفتگوی اختصاصی با وبدا ایلام، به معرفی "هانتاویروس" و ارائه توضیحاتی پیرامون نحوه انتقال، نشانههای اولیه، علائم هشدار، سیر بیماری و راههای پیشگیری و مقابله با آن پرداخت.
به گزارش وبدا ایلام، هانتاویروس گروهی از ویروسها بوده که جوندگان از جمله موش، مخزن و ناقل آنها هستند.
هانتاویروس بیش از آنکه یک بیماری "فرد به فرد" باشد، یک بیماری "محیط به انسان" است
دانشیار ویروسشناسی دانشگاه علوم پزشکی ایلام با تشریح راههای انتقال این ویروس، بیان داشت: جوندگان آلوده ممکن است ویروس را از راه ادرار، مدفوع، بزاق و ترشحات دهانی خود در محیط پخش کرده و زمانی که ترشحات و فضولات این حیوانات خشک شده و همراه گرد و غبار در هوا پراکنده شود، افراد با استنشاق این ذرات آلوده در فضای بسته، در معرض خطر قرار خواهند گرفت.
به گفته دکتر عذرا کنارکوهی؛ انبارها، خانههای متروکه، کلبهها، سولهها، اتاقهای کمتهویه، محل نگهداری خوراک دام و فضاهای روستایی یا مزرعهای از مهمترین نقاط پرخطر هستند.
دکتر کنارکوهی با بیان اینکه راه انتقال هانتاویروس غالباً از طریق تنفس ذرات آلوده است، ادامه داد: وقتی که فرد، محیط آلوده به فضولات یا ترشحات جوندگان را جارو میکند، گردوغبار بلند شده و ذرات ریز میتوانند وارد دستگاه تنفسی او شوند. با این حال، احتمال انتقال از طریق تماس دست با سطوح محیطی آلوده سپس لمس دهان، بینی و چشم نیز وجود دارد. مصرف غذای آلوده و بهندرت گازگرفتگی یا خراش پوست توسط جوندگان نیز میتواند در انتقال نقش داشته باشد. هانتاویروس در اغلب موارد با آلودگی محیطی مرتبط است، نه با تماس عادی روزمره با افراد بیمار؛ به عبارتی، خطر انتقال این ویروس در تماسهای اجتماعی روزمره پایین است.
نشانههای اولیه و علائم هشدار، سیر بیماری
مدیر گروه علوم آزمایشگاهی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، علائم اولیه این بیماری را مشابه نشانههای آنفلوآنزا دانست و عنوان کرد: تب، لرز، سردرد، بدندرد، ضعف شدید، بیحالی، درد عضلات بزرگ بدن و احساس ناخوشی عمومی از نخستین نشانهها هستند. در برخی بیماران، تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم و بیاشتهایی هم در همان روزهای اول دیده میشود؛ ارزش تشخیصی این علائم زمانی بیشتر میشود که فرد در روزها یا هفتههای قبل در محیطی آلوده به جوندگان بوده باشد یا با فضولات، لانه، غبار انبار یا وسایل آلوده تماس داشته باشد.
وی هشدار داد: وجود تنگی نفس پس از تماس با محیط آلوده به جوندگان، یک علامت هشدار جدی محسوب شده و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد. همچنین در مواردی که بیماری پیشرفت میکند، علائمی مانند سرفه، احساس فشار یا درد در قفسه سینه، تنگی نفس، تنفس سریع، کاهش اکسیژن خون، رنگپریدگی یا کبودی لبها و بدحال شدن ناگهانی از علائم هشدار مهم هستند. در بعضی بیماران هم کاهش فشار خون، گیجی و کاهش سطح هوشیاری دیده میشود.
کنارکوهی تصریح کرد: نکته کلیدی این است که سیر بیماری میتواند سریع باشد؛ یعنی فردی که در ابتدا فقط تب و درد عضلانی دارد، ممکن است ظرف مدت کوتاهی وارد مرحله تنفسی شدید شود. بنابراین تأخیر در مراجعه، بهویژه پس از تماس محیطی مشکوک، خطرناک است.
هانتاویروس به راحتی از انسان به انسان منتقل نمیشود
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام در پاسخ به این سوال که "آیا هانتا ویروس از انسان به انسان منتقل میشود؟" گفت: از نظر انتقال، مهمترین نکته این است که هانتاویروس در بیشتر گونهها بهراحتی از انسان به انسان منتقل نمیشود. با اینحال، در چند گونه خاص مانند Andes virus، انتقال محدود انسان به انسان در شرایط تماس نزدیک و طولانیمدت گزارش شده است. دست دادن، عبور کوتاه از کنار فرد بیمار یا حضور ساده در کنار او معمولاً مسیر اصلی انتقال نیست. با این وجود، در محیطهای درمانی رعایت احتیاطهای استاندارد، بهداشت دست و مدیریت ترشحات بدن بیمار اهمیت دارد.
در هانتا ویروس باید "محیط" را کنترل کرد، نه فقط "فرد" را!
دکتر عذرا کنارکوهی به نگرانیها در خصوص امکان ایجاد اپیدمی گسترده هانتا ویروس هم پرداخت و اظهار داشت: همانطور که پیشتر هم گفته شد، این ویروس به راحتی بین انسانها منتقل نمی شود و نگرانی در مورد ایجاد پاندمی بسیار کم است. تفاوت هانتاویروس با کرونا این بوده که کرونا در اصل یک بیماری با انتقال گسترده انسان به انسان است، اما هانتاویروس اغلب از محیط آلوده ناشی میشود. بنابراین ماسکزدن بهتنهایی، بدون کنترل جوندگان و پاکسازی درست، برای هانتاویروس کافی نیست؛ همانطور که فقط ضدعفونی سطحیِ خانه، بدون بستن راه ورود موشها، مشکل را حل نمیکند.
واکسن عمومی و گستردهای برای این ویروس وجود ندارد
به گفته کنارکوهی؛ در حال حاضر، درمان قطعی و عمومی برای همه انواع هانتاویروس وجود نداشته و درمان اغلب بر پایه مراقبت حمایتی انجام میشود. همچنین، واکسن عمومی و گستردهای که برای همه گونههای هانتاویروس و استفاده همگانی در دسترس باشد، وجود ندارد.
پیشگیری واقعی بر پایه کنترل جوندگان، کاهش تماس با فضولات و پاکسازی ایمن محیطهای مشکوک استوار است
این ویروسشناس با معرفی گروهها و افراد پرخطر، متذکر شد: افرادی که در انبارها، اصطبلها، مزرعهها، ساختمانهای متروکه، کلبههای جنگلی، اردوگاهها یا محیطهای کمتهویه کار یا زندگی میکنند، نسبت به جمعیت عمومی بیشتر در معرض تماس قرار دارند. پاکبانان، کشاورزان، دامداران، کارگران ساختمانی، کارکنان انبار، نیروهای امداد و کسانی که برای مدت طولانی به خانههای خالی یا فضاهای بسته و گردوغباردار وارد میشوند، باید مراقبت بیشتری داشته باشند. همچنین افرادی که برای تمیزکاری بدون دستکش و ماسک وارد محیط آلوده میشوند یا عادت دارند مواد غذایی را در محلهای باز و قابل دسترس برای موشها نگهداری کنند، در معرض خطر بالاتری قرار میگیرند.
دکتر کنارکوهی با اشاره به مهمترین اقدامات پیشگیرانه در کنترل این ویروس، ادامه داد: کنترل ورود جوندگان، بستن شکافها و سوراخها، تعمیر دربها و پنجرهها، نگهداری مواد غذایی در ظروف دربسته، دفع صحیح زبالهها، پاکسازی ایمن محیط، عدم استفاده از جاروبرقی در محیط آلوده، تهویه مناسب، استفاده از دستکش و ماسک هنگام تمیزکاری، اجتناب از تماس با لانه یا لاشه جوندگان و خودداری از تماس بدون محافظ با فضولات موش، از جمله اقدامات اساسی بوده که باید جدی گرفته شود.
وی خاطرنشان کرد: اگر فردی پس از تمیزکاری یا حضور در محیط مشکوک، دچار تب، ضعف شدید، سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه یا کاهش ادرار شد، باید سابقه تماس را به پزشک اطلاع دهد؛ این اطلاعات میتواند مسیر تشخیص را کوتاه کرده و احتمال شناسایی زودهنگام را بالا برد.
اول مرطوبسازی محیط، بعد تمیزکاری!
دانشیار دانشگاه علوم پزشکی ایلام، در پایان توصیههایی را مورد تأکید قرار داد و گفت: هنگام تمیزکاری محیط مشکوک، فقط از روش مرطوب استفاده شود و هرگز گردوغبار خشک به هوا بلند نشود. استفاده از دستکش، ماسک مناسب، تهویه فضا و جمعآوری ایمن پسماندها باید جزو روال ثابت باشد. پس از اتمام کار، سطحها باید تمیز و ضدعفونی شده و لباسهای آلوده به شکل جدا از لباسهای عادی شسته شود.