عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام با اشاره به نتایج مطالعه‌ای درباره وضعیت سواد سلامت در جمعیت بزرگسال استان گفت: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد در بهترین حالت تنها حدود ۸ درصد از بزرگسالان استان ایلام از سواد سلامت کافی برخوردارند؛ موضوعی که می‌تواند در میزان استفاده مردم از خدمات پیشگیرانه و نحوه تصمیم‌گیری آنان درباره سلامت خود تأثیرگذار باشد.
رضا جوروند در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: یکی از اهداف مهم آموزش بهداشت، ارتقای نگرش مردم نسبت به سلامت و تبدیل سلامت به یک ارزش در زندگی روزمره است، اما شواهد نشان می‌دهد افراد در بسیاری از حوزه‌های زندگی برای آینده خود برنامه‌ریزی و آینده‌نگری دارند، در حالی که همین رویکرد را در حوزه سلامت به اندازه کافی دنبال نمی‌کنند.
وی خاطرنشان کرد: در استان ایلام، افراد در سال‌های ابتدایی زندگی و تا حدود ۱۲ سالگی، بیشتر از خدمات مراکز جامع سلامت استفاده می‌کنند، اما پس از آن میزان مراجعه برای دریافت خدمات بهداشتی و پیشگیرانه به شکل محسوسی کاهش می‌یابد؛ این در حالی است که بخش قابل‌توجهی از این خدمات به صورت رایگان در نظام سلامت ارائه می‌شود.
بخش قابل توجهی از مراجعه‌ها به نظام سلامت، درمان‌محور است
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام با بیان اینکه بخش مهمی از بار بیماری و مرگ‌ومیر در کشور مربوط به بیماری‌های غیرواگیر است، بیان کرد: در کشور، بیماری‌های قلبی ـ عروقی سهم قابل‌توجهی از مرگ‌ومیرها را به خود اختصاص داده‌اند و بخش مهمی از مرگ‌ها نیز در سنین میانسالی رخ می‌دهد؛ با این حال، بسیاری از افراد برای دریافت خدمات پیشگیرانه و غربالگری مراجعه نمی‌کنند.
جوروند ادامه داد: در مراکز جامع سلامت، بسته‌های خدمتی مربوط به بیماری‌های غیرواگیر برای گروه سنی میانسالان ارائه می‌شود و این خدمات رایگان است، اما همچنان میزان مراجعه مردم برای دریافت خدمات پیشگیرانه با سطح مطلوب فاصله دارد.
وی خاطرنشان کرد: این مسئله این پرسش را ایجاد می‌کند که چرا با وجود رایگان بودن خدمات، بخشی از مردم برای دریافت آنها مراجعه نمی‌کنند. عوامل مختلفی در این زمینه مؤثر است، اما یکی از عوامل مهمی که در مطالعات علمی مورد توجه قرار گرفته، پایین بودن سطح سواد سلامت است.
بررسی سواد سلامت دو هزار و ۱۴۳ نفر از بزرگسالان ایلامی
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام درباره روند اجرای این پژوهش توضیح داد: بر همین اساس، طرحی با عنوان «بررسی وضعیت سواد سلامت و عوامل مؤثر بر آن در بزرگسالان استان ایلام» طراحی و اجرا شد و برخلاف برخی مطالعات محدودتر، تلاش کردیم نمونه‌ای با پوشش مناسب از جمعیت عمومی استان داشته باشیم. که در ابتدا حدود دو هزار و ۲۰۰ نفر به عنوان جامعه مورد مطالعه در نظر گرفته شدند و پس از بررسی و حذف پرسشنامه‌های نامعتبر، در نهایت اطلاعات دو هزار و ۱۴۳ نفر وارد مرحله تحلیل آماری شد.
جوروند با اشاره به گستره جغرافیایی این مطالعه یادآوری کرد: نمونه‌گیری در ۲۲ نقطه شهری و ۲۲ نقطه روستایی انجام شد و برای افزایش اعتبار یافته‌ها، پرسشنامه‌ها در محل سکونت افراد تکمیل شد، نه صرفاً در مراکز جامع سلامت.
وی ادامه داد: دلیل این انتخاب آن بود که افرادی که به مراکز جامع سلامت مراجعه می‌کنند، ممکن است از نظر سطح آگاهی و سواد سلامت با افرادی که اساساً برای دریافت خدمات بهداشتی مراجعه نمی‌کنند متفاوت باشند؛ بنابراین تلاش کردیم با مراجعه به منازل، تصویری واقعی‌تر از وضعیت سواد سلامت در جمعیت عمومی استان به دست آوریم.
تنها حدود ۸ درصد از بزرگسالان سواد سلامت کافی دارند
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام با اشاره به یافته اصلی این پژوهش گفت: نتایج مطالعه نشان داد که در بهترین حالت، حدود هشت درصد از جمعیت بزرگسال استان ایلام از سطح کافی سواد سلامت برخوردارند که این رقم با وضعیت مطلوب فاصله قابل‌توجهی دارد.
وی افزود: در برخی مطالعات با حجم نمونه محدودتر، میزان سواد سلامت کافی یا عالی در استان اعداد بالاتری را نشان داده بود، اما مطالعه حاضر به دلیل حجم نمونه بیشتر و پوشش گسترده‌تر جمعیت، تصویر متفاوتی از وضعیت سواد سلامت در استان ارائه می‌کند.
جوروند درباره اهمیت این یافته توضیح داد: سواد سلامت به این معناست که فرد بتواند اطلاعات مورد نیاز مرتبط با سلامت را به دست آورد، آن را درک و ارزیابی کند و بر اساس اطلاعات معتبر، برای سلامت خود تصمیم‌گیری مناسبی داشته باشد.
وی افزود: نمی‌توان انتظار داشت برای جمعیتی حدود ۶۰۰ هزار نفر، برای هر فرد یک مراقب سلامت مستقل در نظر گرفته شود؛ بنابراین بخشی از مسئولیت حفظ و ارتقای سلامت باید توسط خود افراد پذیرفته شود. فرد باید سلامت خود را یک ارزش بداند، برای حفظ آن تلاش کند و از خدمات پیشگیرانه‌ای که نظام سلامت در اختیار او قرار می‌دهد، استفاده کند.
مراجعه مردم بیشتر پس از بروز بیماری است
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام با بیان اینکه الگوی مراجعه مردم به نظام سلامت همچنان تا حد زیادی درمان‌محور است، تصریح کرد: در بسیاری از موارد افراد زمانی به پزشک مراجعه می‌کنند که علائم بیماری و درد بر آنها غلبه کرده است، در حالی که فلسفه نظام مراقبت‌های اولیه سلامت، صرفاً درمان بیماری نیست و پیشگیری، تشخیص زودهنگام و ارتقای سلامت نیز بخش مهمی از این نظام را تشکیل می‌دهد.
وی افزود: بررسی میزان مراجعه افراد برای کنترل سلامت نیز این مسئله را تأیید می‌کند؛ برای مثال، در بسیاری از مراجعات پزشکی، افراد با هدف درمان یک مشکل مشخص مراجعه می‌کنند و مراجعه با هدف ارزیابی و پایش سلامت، سهم بسیار کمتری دارد.
جوروند تصریح کرد: سواد سلامت باید افراد را به سمت پیشگیری، غربالگری و استفاده به‌موقع از خدمات سلامت هدایت کند؛ موضوعی که در بیماری‌هایی مانند فشارخون بالا، بیماری‌های قلبی ـ عروقی و برخی سرطان‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا بخش قابل‌توجهی از عوامل خطر این بیماری‌ها قابل شناسایی و مدیریت است.
تحصیلات و وضعیت شغلی با سواد سلامت ارتباط دارد
وی با اشاره به نتایج تحلیل‌های آماری این پژوهش اظهار کرد: بررسی داده‌ها نشان داد افراد متأهل از سطح سواد سلامت بالاتری برخوردار بودند و با افزایش سطح تحصیلات نیز سواد سلامت افزایش پیدا می‌کرد. همچنین افرادی که در مشاغل اداری و سازمانی فعالیت داشتند و معمولاً از درآمد بالاتری برخوردار بودند، سطح سواد سلامت بالاتری را نشان دادند؛ با این حال، در این مطالعه تفاوت چشمگیری میان جمعیت شهری و روستایی از نظر سواد سلامت مشاهده نشد.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام ادامه داد: در گروه سنی زیر ۳۰ سال نیز سطح سواد سلامت بالاتر از سایر گروه‌های سنی بود که یکی از دلایل مهم آن را می‌توان سطح تحصیلات بالاتر افراد این گروه دانست؛ در این گروه، سهم افراد دارای تحصیلات دانشگاهی بیشتر بود.
سواد سلامت بدون سواد رسانه‌ای کافی نیست
جوروند با اشاره به یکی دیگر از یافته‌های این پژوهش گفت: یکی از چالش‌های مهم در حوزه سلامت، ارتباط میان سواد سلامت و سواد رسانه‌ای است. امروز افراد با حجم بسیار زیادی از اطلاعات سلامت در فضای مجازی و اینترنت مواجه هستند و اگر توانایی ارزیابی اعتبار این اطلاعات را نداشته باشند، ممکن است اطلاعات نادرست را مبنای تصمیم‌گیری خود قرار دهند.
وی افزود: حدود ۳۹ درصد از شرکت‌کنندگان در این مطالعه، اینترنت را به‌عنوان یکی از منابع دریافت اطلاعات سلامت خود معرفی کردند. استفاده از اینترنت به خودی خود مسئله‌ای منفی نیست، اما زمانی می‌تواند مفید باشد که فرد بتواند منابع معتبر را از منابع غیرمعتبر تشخیص دهد و اطلاعات سلامت را از مراجع علمی و تخصصی دریافت کند.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام خاطرنشان کرد: نظام سلامت کشور از طریق شبکه گسترده بهداشت، خانه‌های بهداشت، بهورزان، مراقبان سلامت و پزشکان، ظرفیت مناسبی برای ارائه اطلاعات معتبر و علمی در اختیار مردم دارد و لازم است مردم برای دریافت اطلاعات سلامت، بیش از گذشته از این منابع استفاده کنند.
وی با اشاره به تجربه برخی نظام‌های سلامت در مواجهه با جست‌وجوی اینترنتی اطلاعات پزشکی گفت: سال‌هاست در کشورهای مختلف نسبت به مراجعه مستقیم مردم به موتورهای جست‌وجو برای تشخیص بیماری و انتخاب روش درمان هشدار داده می‌شود؛ زیرا جست‌وجوی اینترنتی نمی‌تواند جایگزین ارزیابی و مشاوره تخصصی پزشک شود.
ارائه راهبردهای آموزشی برای ارتقای سواد سلامت
جوروند درباره اقدامات انجام‌شده پس از اجرای این پژوهش اظهار کرد: بر اساس یافته‌های این مطالعه، مجموعه‌ای از راهبردهای آموزشی برای ارتقای سواد سلامت پیشنهاد شده و در فرایند اصلاح و بازنگری سند ملی بیماری‌های غیرواگیر نیز پیشنهادهایی در این زمینه ارائه کرده‌ایم.
وی افزود: در این پیشنهادها، ارتقای سواد سلامت در کنار تقویت سواد رسانه‌ای مورد توجه قرار گرفته است؛ زیرا در شرایط فعلی، دسترسی به اطلاعات سلامت افزایش یافته، اما توانایی تشخیص اطلاعات معتبر از اطلاعات نادرست به همان اندازه رشد نکرده است.
سنجش همزمان سواد سلامت و بیماری‌های غیرواگیر
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام از اجرای پژوهش دیگری در ادامه این مطالعه خبر داد و گفت: در حال حاضر با همکاری مرکز تحقیقات غیرواگیر، طرح دیگری در دست اجراست که در آن، سواد سلامت و بیماری‌های غیرواگیر به صورت همزمان مورد بررسی قرار می‌گیرند.
وی تصریح کرد: هدف این است که با استفاده از داده‌ها و شواهد علمی، ارتباط میان سطح سواد سلامت و شاخص‌هایی مانند مصرف میوه و سبزیجات، فشارخون و بیماری‌های قلبی ـ عروقی با دقت بیشتری بررسی شود.
جوروند تأکید کرد: ارتقای سواد سلامت صرفاً یک موضوع آموزشی نیست، بلکه بخشی از سیاست‌گذاری سلامت و پیشگیری از بیماری‌هاست و رسانه‌ها می‌توانند با انتشار اطلاعات دقیق، معتبر و قابل‌اعتماد، نقش مهمی در افزایش آگاهی مردم و هدایت آنان به سمت رفتارهای سالم و استفاده صحیح از خدمات نظام سلامت ایفا کنند.